Paleosismoloji, yer bilimi (jeoloji) ve zelzele biliminin (sismoloji) bir alt kısmı ve geçmişte meydana gelmiş sarsıntıları inceliyor.

Son devirde yapılan farklı araştırmalar kentin zelzele riskine ışık tutuyor.

Bursa’da 2024 yılında yayımlanan bir araştırmayla yeni bir fay sınırı keşfedildiği ve bu fayın 7 ya da üzerinde zelzele üretme potansiyeli olduğu tez edilmişti.

BBC Türkçe’ye konuşan uzmanlar tarihi kentin büyük bir zelzele için bir an evvel hazır olması gerektiği ihtarında bulunuyor.

1850’lerde yıkıcı iki sarsıntı yaşandı

Tarihsel kayıtlar Bursa’da 1850’lerde yıkıcı iki sarsıntı yaşandığını gösteriyor.

Depremlerin büyüklüğünü ölçen aletler 1900’lerden evvel icat edilmemişti. Bu tarihten evvel yaşanan sarsıntıların büyüklükleri tam olarak bilinmiyor.

Diğer yandan tarihi sarsıntıların spesifik olarak hangi fay çizgisindeki hareketlerle gerçekleştikleri de kayıt altına alınmış değil.

Doç Dr. Taylan Sançar, “Eski zelzelelerin nerede olduğunu bulmak bize yalnızca zamansal olarak bu fayın zelzele üretme aralıkları konusunda bir fikir vermiyor” diyor ve ekliyor:

“Aynı vakitte mekansal olarak da hangi fayın kırılıp kırılmadığı konusunda bilgiler veriyor.”

Sançar, tarihi sarsıntılarda hangi fayların kırılıp kırılmadığının ilgili tekniklerle test edilmesi, denetlenmesi ve doğrulanması gerektiğini belirtiyor.

Aksi takdirde, bu alanlarda kentleşme siyasetlerinin soru işareti taşıdığını söylüyor.

Hendekler kazarak tarihi sarsıntıları incelediler

Bursa’da Ulubat, Bursa ve İnegöl faylarının tarihçesini anlamak isteyen araştırmacılar, kentin geçmiş sarsıntı izlerini taşıyan bölgelerinde kilometrelerle ölçülen derinlik ve genişlikte hendekler kazdılar.

Zira geçmişte sarsıntı olan bir yerdeki yüzey kırığı vakit içinde toprakla örtülüp kapanıyor.

Kazılan hendeklerdeki toprak katmanını ayrıntılı olarak sınıflandıran araştırmacılar faydan etkilenmemiş birinci toprak katmanını laboratuvarlarda yaşlandırarak zelzelelerin tarihine dair bulgulara ulaştılar.

BBC Türkçe’ye konuşan Sançar, bütün bu tarihlendirmeler sonucunda, Ulubat Fayı üzerinde 1800 yıldır; İnegöl Fayı üzerinde de 2500 yıldır bir zelzelenin oluşmadığını bulduklarını söylüyor.

Buna nazaran, inceledikleri üç fayın da 7 civarı büyüklükte zelzele üretme potansiyeli var.

Bunun yanında Bursa ve İnegöl faylarının birinde meydana gelen sarsıntı oburunu tetikleyebiliyor. Sançar, iki fayın birilikte kırılmasının daha büyük bir sarsıntıya sebep olabileceğini söylüyor.

Tunceli’deki Munzur Üniversitesi’nden bilim insanı, bu nedenle risk ve tehlike değerlendirmelerinde Bursa fayının geçmişte kırılıp kırılmadığının tespitinin değerli olduğunu belirtiyor.

Bursa’da paleosismolojik araştırmalar için kazılan hendeklerden biri

İnceleme için kazılacak yerlerin doğal yapısının korunmuş olması gerekiyor.

Sançar, bilhassa Bursa merkezde bu tip yerleri bulmanın sıkıntı olduğunun altını çiziyor.

İdeal şartlarda kentlerin bu araştırmalara imkan verecek formda planlanması gerektiğini söylüyor.

Sançar bu sınırlamaların da tesiriyle 1850’lerde meydana gelen sarsıntının yerinin hala tam olarak katılaşmadığını belirtiyor.

BBC Türkçe’ye konuşan İTÜ Avrasya Yer Bilimleri Enstitüsü’nden Prof. Dr. Sinan Özeren, çalışmanın sonuçlarının Bursa’nın sarsıntı riskinin anlaşılması açısından hayli değerli olduğunu söylüyor.

Özeren, Kuzey Anadolu Fayının kuzey ve güney kollarının farklı özelliklerine dikkat çekiyor.

Kuzeyde yüklenmenin fazla olduğunu söyleyen Özeren, güneyde yıllık atımın daha az gerçekleştiğini belirtiyor ve ekliyor:

“Bir segmentin üzerindeki yüklenme ölçüsü az olabilir. Ancak çok uzun mühlet yüklenmiş olabilir.”

Özeren, bunun hasar tarafından en dramatik örneklerinden biri olarak Çin’de 2008 yılında yaşanan 7,8 büyüklüğündeki Wenchuan sarsıntısını veriyor:

“Etrafındaki yıllık atım çok önemli değildi fakat çok uzun mühlet birikim olmuştu.”

Bursa neden riskli görülüyor?

Bursa’daki sarsıntı riskiyle ilgili yayımlanmış araştırmaları olan Gebze Teknik Üniversitesi İnşaat Mühendisliği kısmında Doç. Dr. Savaş Karabulut, kentin yüzleştiği birinci tehdidin Kuzey Anadolu Fay Zonu ile ilgili olduğunu belirtiyor.

Kuzey Anadolu Fayı Marmara Bölgesi hudutları içinde üç kola ayrılıyor. Kuzeyde Marmara Denizi’ni kesen sınır, İstanbul dahil etraf vilayetleri etkileyen zelzeleler üretiyor.

Orta kol Bursa’nın Mudanya ilçesinden geçip, Erdek, Çanakkale ve Ayvacık’a hakikat uzanıyor.

Güneydeki kolun üzerindeyse Bursa kent merkezindeki yerleşim alanları dahil farklı noktaları kesen faylar bulunuyor.

Bursa’nın kuzey tarafını Uludağ sınırlıyor. Kentten geçen fay sınırlarının kimileri Uludağ’ın güneyinde yer alıyor. Bunlar ortasında doğuda İnegöl, ortada Bursa ve batıda Ullubat fayları bulunuyor.

Bursa kent merkezinin 10-15 km güneyinde ise Soğukpınar fayı var.

BBC Türkçe’ye konuşan Doç. Dr. Savaş Karabulut, Bursa’da zelzele tehlike seviyesi açısından incelendiğinde, Kuzey Anadolu Fay Çizgisinin Mudanya-Erdek’ten geçen ve Ayvacık’a gerçek giden orta kolunun 7,2 büyüklüğünde sarsıntı üretmesinin beklendiğini belirtiyor.

Benzer biçimde güneyde direkt Bursa merkezden geçen güney kolun da 7,2 hatta 7,4’e varan bir sarsıntı üretmesinin mümkünlük dahilinde olduğunu söylüyor.

Karabulut, Bursa’nın Yıldırım, Osmangazi, merkez ve Mudanya ilçelerini kapsayan geçmiş çalışmasında 7,2 büyüklüğündeki mümkün zelzelesi temel alarak yaptığı modellemelerle sarsıntının kentin farklı bölgelerinde oluşturacağı ivme bedellerini hesapladığını belirtiyor.

Buna nazaran Bursa merkez için 0,38g yani birinci derece sarsıntı bölgesine denk gelen bir ivme oluşabileceğini öngörüyor.

Depremin ivmesi, sarsıntı dalgalarının yatay ve düşeyde binalara uyguladığı kuvvet olarak tanımlanıyor.

Zemin ne kadar zayıfsa ivme o kadar kuvvetli oluyor.

Karabulut, büyük ölçüde ova üzerine kurulmuş bir kent olan Bursa’nın yer özellikleri dikkate alındığında, ivme bedelinin 0,85g’ye kadar çıktığını bulduğunu aktarıyor.

Mudanya’da bu sayının 1g düzeyine kadar ulaşabildiğini hesapladığını belirtiyor. Taban büyütmesi olarak da bilinen bu durum uzak uzaklıklarda kıymetli yapı hasarlarına neden olabiliyor.

Karabulut’a nazaran tarihi bir kent olan Bursa’nın taban sıvılaşmasına bağlı hasar riski de yüksek.

TÜBİTAK’a nazaran sıvılaşma, zelzele sırasında yer şiddetle sarsılırken toprağın dayanıklılığını kaybederek katı yerine sıvı üzere davranması durumu.

Buna ek olarak Yıldırım Mahallesi, Bursa merkez ve Osmangazi’nin Uludağ yamaçlarına bakan kesimlerinde deprem sırasında heyelan ve kaya düşme riskinin de olduğunu kaydediyor.

Bursa’da daha evvel haritalarda yer almayan canlı bir fay çizgisinin 2024 yılında keşfedildiği argüman edilmişti.

Ankara Üniversitesi Tektonik Araştırma Kümesinden, projenin yöneticisi Prof. Dr. Gürol Seyitoğlu, Kayapa-Yenişehir ismini verdikleri fayın 7 ve üzeri büyüklüğünde zelzele üretebileceğini öngörmüştü.

Taylan Sançar, Bursa’nın Türkiye’de zelzele riskiyle yüzleşen Bingöl, İstanbul üzere kentlerden biri olduğunu hatırlatıyor.

“Korkulan sarsıntı değil insanların oturdukları evler” diyen Sançar, daha büyük sarsıntıların yaşandığı birçok ülkede can kaybının yaşanmadığını vurguluyor.

Bilim insanı sarsıntıya dirençli kentlerin önceliklendirilmesi tavsiyesinde bulunuyor.