Abdullah Dörtlemez*
Bazı yargı kararları sırf bir süreci iptal etmez; vaktin tüzel akışını da tartışmalı hale getirir. Cumhuriyet Halk Partisi’nin 38. Olağan Kurultayı hakkında verilen “butlan” kararı, bugün Türkiye’de yalnızca bir parti içi uyuşmazlık olarak değil; hukuksal güvenlik, kurumsal süreklilik ve demokratik meşruiyet bakımından çok daha geniş sonuçlar doğurabilecek bir gelişme olarak tartışılmaktadır.
Çünkü hukuk sırf karar veren bir düzenek değildir; tıpkı vakitte inanç veren bir kurumdur. Devletin ve hukuk sisteminin temel fonksiyonlarından biri, yurttaşın önünü görebilmesini sağlamaktır. Bu nedenle hukuk devleti sadece normların uygulanmasıyla değil, öngörülebilirlik hissiyle da ayakta kalır. Şayet yurttaş, bugün geçerli sayılan bir sürecin yıllar sonra tüm sonuçlarıyla birlikte yok sayılabileceğini düşünmeye başlarsa, sorun sadece makul bir dava olmaktan çıkar; türel güvenlik hissinin kendisi sarsılmaya başlar. Bu durum, sadece tüzel sonuçları değil; geçmişte bu süreçleri tesis eden iradenin ve karar süreçlerinin de tartışılmasını beraberinde getirir
“Butlan” kavramı hukukta en ağır yaptırımlardan biridir. Yokluk ya da baştan itibaren geçersizlik manasına gelen bu yaklaşım, sırf muhakkak bir süreci değil, o sürecin doğurduğu tüm sonuçları da tartışmalı hale getirir. İşte tam da bu nedenle CHP kurultayı hakkında verilen karar, hukuk tekniği bakımından önemli soruları beraberinde getirmiştir. Zira ortada sırf bir kurultay yoktur; sonrasında yapılmış parti organı seçimleri, alınmış kararlar, verilmiş siyasal yetkiler, Yüksek Seçim Kurulu tarafından düzenlenmiş mazbatalar ve oluşmuş kurumsal süreçler zinciri bulunmaktadır.
Burada temel sorun şudur: Hukuk tertibi, ortaya çıkmış ve toplumsal hayat içinde sonuç doğurmuş kurumsal süreçleri hangi ölçüde geriye dönük biçimde tartışmalı hale getirebilir? Bu soru sadece teknik değil, birebir vakitte siyasal ve toplumsal bir sorudur. Zira çağdaş hukuk sistemlerinde “hukuki güvenlik” unsuru, sadece bireyi değil, kurumların sürekliliğini de muhafazayı maksatlar.
Nitekim demokratik rejimlerde seçimler ve kurultaylar sadece tüzel süreçler değildir; tıpkı vakitte siyasal meşruiyet üretim araçlarıdır. Bu nedenle Yüksek Seçim Kurulu tarafından katılaştırılan mazbataların, sonrasında oluşan parti idarelerinin ve bunların doğurduğu siyasal sonuçların bütünüyle tartışmalı hale gelmesi, hukuk ile siyaset ortasındaki hassas dengeyi direkt tesirler.
Sorun tam da burada düğümlenmektedir: Yargı kararları siyasal alanı ne ölçüde tekrar kurabilir?
Kuşkusuz hukuk devleti, hukuka terslik argümanlarını denetlemek zorundadır. Hiçbir demokratik nizam yargısal kontrol olmadan yaşayamaz. Fakat yargısal müdahalenin kapsamı genişledikçe ortaya diğer bir sorun çıkar: Hukukun müdafaa fonksiyonu ile siyasal alanı biçimlendirme tesiri ortasındaki hudut bulanıklaşmaya başlar. Bu durumda toplumun bir bölümü hukuku “adaletin güvencesi” olarak görürken, öteki kısmı onu “siyasal alanı tekrar düzenleyen bir güç” olarak algılamaya başlayabilir.
Oysa hukuk devletinin asıl gücü, sırf karar verebilmesinden değil; verdiği kararların toplumsal meşruiyet üretebilmesinden kaynaklanır. Zira hukuk, sadece normların lisanıyla işlemez; birebir vakitte toplumun ortak adalet hissiyle yaşar. Şayet hukuksal kararlar biçimsel olarak yanlışsız bulunsa bile geniş toplum kesitlerinde öngörülemezlik ve güvensizlik duygusu yaratıyorsa, orada sırf hukuksal değil, tıpkı vakitte siyasal bir sorun da ortaya çıkmaya başlar.
CHP kurultayı hakkındaki kararın yarattığı tartışma tam da bu nedenle kıymetlidir. Zira sorun sırf bir kurultayın geçerliliği değildir. Tartışılan şey hukuk sisteminin geriye dönük tesirleri hangi ölçüde taşıyabileceği, kurumsal sürekliliğin nasıl korunacağı ve demokratik meşruiyetin hangi yerde ayakta kalacağıdır.
Bugün Türkiye’de hukuk tartışmaları giderek daha büyük bir soruya dönüşmektedir: Hukuk sırf karar veren bir düzenek mıdır, yoksa topluma inanç veren bir sistem mi olmak zorundadır?
Çünkü hukuk itimat üretmediği anda sırf uyuşmazlık çözen bir araç haline gelir. Meğer hukuk devletinin gerçek gücü, yurttaşın geleceğe ait tasasını azaltabilmesidir. Ve şayet toplum, oluşmuş türel durumların her an geriye dönük biçimde tartışmalı hale gelebileceğine inanmaya başlarsa, tartışılan şey artık tek bir kurultay değil; hukuk sisteminin öngörülebilirliği olacaktır.
Demokratik rejimlerde meşruiyet sırf tüzel biçimsellikten doğmaz; toplumsal itimat, adalet duygusu ve kamusal istekle birlikte yaşar. Siyasal niyet tarihi boyunca, hukuk tertibinin öngörülebilirliğini ve ortak adalet hissini zedeleyen periyotlarda “direnme hakkı” da tartışılmıştır.
Nitekim John Locke, idarelerin varlık nedenini toplumun temel haklarını müdafaa yükümlülüğüne bağlamış; bu bağın kopması halinde meşruiyet krizinin başlayacağını belirtmiştir.
Bu nedenle hukuk devletinin gerçek gücü sadece karar verebilmesinde değil; toplumun adalet hissini ayakta tutabilmesindedir. Zira hukuk inanç üretmediği anda sadece uyuşmazlık çözen bir araç haline gelir. Meğer demokratik toplumlar, endişeyle değil; öngörülebilirlik, inanç ve ortak meşruiyet hissiyle ayakta kalır.
*Tarihçi-Hukukçu / Eski Danıştay Üyesi
