T24 Haber Merkezi
Mehmet Özcan*
Mayıs 2025’te yayımlanan 9903 Sayılı Yatırımlarda Devlet Yardımları Hakkında Karar ile 2012’den itibaren yürürlükte olan teşvik sistemi esaslı değişiklikler yapılarak yenilendi. Karar bir yılı aşkın müddettir uygulanmakta ve bu müddet uygulamaya dair kıymetlendirme yapmak için minimum tecrübeyi sağladı. Bu yazı ile 9903 sayılı Karara, ilgili ve ikincil mevzuatla getirilen düzenlemelere ait dikkatimi çeken olumlu ve geliştirmeye açık birtakım tarafları irdelemeye çalıştım.
NACE koduna nazaran sektörel sınıflama
Teşvik sistemlerinde dayanakların büyüklüğü yatırım yapılan kesime nazaran farklılaşmaktadır.Önceki sistemde bölümler US-97 Sınıflandırma sistemine nazaran belirlenmekteydi. Yeni durumda genel olarak NACE kodları, spesifik durumlarda GTİP kodu temel alınmakta. Bu değişiklik son derece faydalı olmuştur. Yatırımcılar US-97 Sınıflandırmasına aşina olmadığı üzere, yanlışsız US-97 kodunun belirlenmesinde sıkça tereddüt oluşmaktaydı.
Destek programlarının yenilenmesi
Eski ve yeni takviye programlarını ismen açıklamak ve karşılaştırmak vakit alacaktır ve yazının konusu değildir. İlgili Bakanlıklar uyumu ile yeni ekonomik ortamda hangi bölümün ne ölçüde destekleneceğine yönelik tahliller yapılmış ve sektör-teşvik sistemi eşleştirmesi oluşturulmuştur. Her kesimi eş vakitli mutlu etmek mümkün olmadığı üzere rastgele bir tasnif görece az desteklenen bölümün tenkidine açık olacaktır. Dolayısı ile bu noktada kritik gereği duymuyorum. Ekonomik gelişmelere paralel olarak güncellemeler yapılacaktır.
Bununla birlikte, sistemin kompleks yapısı nedeni ile gözden kaçan konular olduğu kanaatindeyim. Bir örnek: Yat imalatı katma bedel ve döviz sağlama boyutları ile kıymetli bulunmuş ve dala istisnai bir hak tanınmıştır. Yatırım kademesinde sigorta primi dayanağı.Yat imalatı Gaye Yatırımlar Sisteminde desteklenmektedir ve bu sistem 1. Bölgede sigorta primi takviyesi sağlamamaktadır. Yat imalatının %90’ı 1. Bölge vilayetlerinde yapılmakta olup, kesim için üretim maliyetini azaltma ve rekabetçilik açısından kıymet arz eden takviye büyük ölçüde atıl kalmıştır.
Vergi indirimi
Yeni teşvik sistemi yatırım teşvik dokümanı düzenlenen (bazı elektrik gücü yatırımları hariç) her yatırım alanı için %20-50 aralığında vergi indirimi imkânı sağlamıştır Eski sistemde Genel Teşvik takviyesi alan yatırımcılar vergi indirimi alamıyordu. Vergi indirimi cazip bir takviye ögesi olduğu için yatırımcılar açısından olumlu bir gelişmedir.
Yatırım periyodunda vergi indirimi
Yatırım kademesinde Vergi İndirim Oranı %100 olarak uygulanabilmekteydi. Yeni sistem, yatırım ve işletme periyotları farkını ortadan kaldırmış ve Vergi İndirim Oranını %60 olarak belirlemiştir. Bütçe muhtaçlıkları doğrultusunda makul bir uygulama olduğu kabul edilebilir. Ayrıyeten, vergi performansı yüksek, indirimden derhal yararlanabilen esaslı yatırımcı firmalar ile yeni yatırımcılar ortasında oluşabilecek rekabet dezavantajını da sınırlanmış olmaktadır.
10 periyodunda vergi indirimi
Sistemin yürürlüğü sonrasında getirilen ek düzenlemeler ile indirim hakkının oluştuğu ve yararlanıldığı devirden başlayarak 10 yıllık müddette indirim hakkı kullanılmak zarurî tutuldu. Birinci 4 yılda yararlanılabilecek indirim imkânı ise toplam indirim hakkının %50’si ile sonlandırıldı. 10 yıl zarfında yararlanılamayan meblağ için indirim hakkı ortadan kalkacaktır.
Bu uygulamanın münasebeti olarak verimli yatırımların daha fazla dayanaktan yararlanmasını sağlamak hedefi söz edilmiş olsa da pek çok durumda hakkaniyetsizlik oluşturacağı açıktır. Münasebet olarak bütçe disiplini, bütçe planlamasında öngörülebilirlik üzere açıklamalar daha gerçekçi olurdu.
Makine hibe desteği
İlk kere olmak üzere makul yatırım alanları için %25 oranında makine hibesi dayanak ögesi getirilmiştir. Yatırımcı kaynağa yatırım etabında gereksinim duyar. Yatırım maliyetini kayda kıymet ölçüde azaltan bir dayanak ögesidir. Fakat, takviye ödemelerinin müteakip mali yılda sunulacak yatırım ilerleme raporuna istinaden yapılacak olması, dayanağın enflasyon ile aşınmasına yol açacaktır ve gerçek takviye oranı %25’in çok altına düşmektedir. Ödemeler hangi vadede yapılır, daima olarak kâfi tahsisat olur mu, uygulama ile göreceğiz. Yatırımcıların öncelikle kendi kaynaklarına nazaran nakit akışı planlamalarını öneririm.
Faiz desteği
Önceki sistemde faiz masrafı takviyesi teşvik tipine nazaran puan olarak sağlanmaktaydı. Enflasyonun artması ile bu takviye manasını kaybetmişti. %50 finansman maliyetinin bölgeye nazaran örneğin 3 puanının desteklenmesi üzere. Yeni sistem faiz sarfiyatı dayanağını finansman maliyetinin oranı olarak sunmaktadır.%50 finansman maliyetinin 3 puanı değil, doküman çeşidine nazaran örneğin %30’u kadar, yani 15 puan dayanak sağlanmaktadır. Yerinde bir düzenlemedir.
Başvuru süreçleri
Yeni teşvik sisteminde yatırım teşvik dokümanı düzenlenmesi için Maksat Yatırımlar Teşvik Sisteminde desteklenecek yatırımlar haricindeki müracaatların heyetlerce ayrıyeten kıymetlendirilmesi, fizibilite tahlilleri sunulması gerekmektedir.Yatırımların daha ince elenip sık dokunularak teşvik edilmesi anlaşılır bir yaklaşım. Bununla birlikte, evrak müracaat süreçleri çok zorlaşmış ve evrak düzenleme mühletinin uzaması riski ortaya çıkmıştır.
Yerel yatırımlar takviye sistemi
İller bazında belirlenen birkaç bölümü destekleyen ve Kalkınma Ajanslarınca dal tayini, bilgilendirme, ön müracaat süreçleri yürütülen bir takviye programıdır. Yereldeki kurumsal kapasitenin verimli kullanılması ve bölgesel odaklılık boyutları ile faydalı görünmektedir.
Bunu tabir ile, programın müddetli davet asıllı olması ve müracaat müddetinin de kısa olması özel bölümün yatırım karar düzeneği ile örtüşmemektedir. Yatırımcı, bir vilayette hangi bölümde takviye sağlanacağını öğrendikten sonra 1-2 ay içerisinde yatırım kararı vermek ve nitelikli bir yatırım projesi sunmak durumundadır. Bu prosedürün kimi nitelikli yatırımı dışladığını, hatta müracaat sayısının düşük olduğu durumlarda program maksadı ile tam olarak örtüşmeyen yatırımların ön değerlendirmeyi geçtiğini gözlemledim.
Önerim, davetlerin yıl boyunca daima açık olması, dahası Kalkınma Ajansı Yatırım Takviye Ofislerinin vilayetlerinde desteklenecek kesimlerin ulusal, memleketler arası promosyonunu yapmasına imkan sağlanmasıdır. Böylece vilayet şartları ile örtüşen nitelikli yatırım sayısı artacaktır.
Gelir İdaresi’nin müdahaleleri
Bu noktaya kadar yeni teşvik sistemi uygulamalarının genel olarak olumlu görünen ve geliştirilebileceğini değerlendirdiğim taraflarını ölçülü bir yaklaşımla söz etmeye uğraş ettim. Bu husus başlığı ise teşvik uygulamalarının en sorunlu alanını tabir etmektedir. Şöyle ki;
Gelir Yönetimi Başkanlığı uzunca bir müddettir teşvikli yatırım malları ithal ve yerli listelerini ayrıyeten bir değerlendirmeye tabi tutmaktadır. Bahsin asıl sorumlusu ve sektörel uzmanlık sahibi olan Teşvik Uygulama ve Yabancı Sermaye Genel Müdürlüğü’nce onaylanmış listelerde çeşitli kusurlar bulmakta, yatırım için uygun bulunmuş, onaylanmış makine-teçhizatın (yatırımcı tarafından tekrar harç ödenmek sureti ile) listeden çıkarılmasını talep etmektedir. Makine GTİP kodlarının değiştirilmesine yönelik muğlak ve yanlışlı olabilen taleplerde bulunmaktadır. Hatta bu talepler Gelir Yönetimi tarafından evvelki KDV İstisna Evrakı teminlerinde yapılan incelemelerde talep edilmediği halde, iki, üç inceleme sonrasında, taksit taksit ek talepler olarak iletilebilmektedir.Önceleri birebir gün içinde alınabilen KDV İstisna Dokümanı, artık aylarca düzenlenmemektedir. Süreç yatırımcılar ve yatırımcıların tedarikçileri için gerilimli ve çok zahmetli bir hal almaktadır.
Konu yalnızca yatırımcılar açısından sorun teşkil etmiyor. Maliye tarafının çok katı yaklaşımı Teşvik Uygulama tarafına da tezahür ediyor, tereddütlü durumlar oluşuyor ve uygulama birliği sağlanması zorlaşıyor. Uzun yıllardır teşvik dokümanı müracaatlarını incelemekle vazifeli, konusuna vakıf pahalı bir uzmanımızın “Biz artık inceleme yapmayalım, büsbütün Maliye tarafına bırakalım.” formundaki serzenişine de tercüman olmuş olayım.
Gelir Yönetimi tarafında da hususun rahat ilerlediğini sanmıyorum. Çok sayıda belgeyi, yalnızca müracaat kademesinde değil her bir liste revizyonu dahil olacak biçimde, sonlu işçi ile, tek tek GTİP kodu ayrıntısında incelemek -ki bu da esasen Gümrük Yönetimi sorumluluğundadır- çok önemli bir iş yükü doğurur. Gerek vakit gerek uzmanlık açısından bir nevi imkânsız vazife niteliğindedir.
Konu hakkında ek tenkitler getirmek rahatlıkla mümkün fakat yazıyı uzatmamak ismine kesiyorum. Yatırımcının potansiyel hatalı olarak görülmemesi gerektiğini, teşvikler için makul sınırlamaların esasen yeni sistem ile tanzim edildiğini tabir edelim. KDV İstisna Dokümanı süreci, dış ticaretteki caydırma emelli tarife dışı mahzur mazeretlerini andırmakta ve yatırımları akamete uğratarak ziyan vermektedir. Gelir Yönetimi kendi alanında kalmalı, KDV İstisna Evrakı zahmeti sonlandırılmalıdır.
Bazı dairelerdeki iş yoğunluğu
Teşvik Uygulama tarafında birtakım dairelerin mevcut iş yükü ile başa çıkmakta zorlandığı ve değerlendirmelerin uzadığı bahisle ilgili herkesin malumu ve ortak sorunu. Bu daireleri destekleyecek işçi desteğinin yapılmasını temenni ederiz.
Yatırımcılardan talep edilen müracaat evrakları
Diğer kamu kurum ve kuruluşları tarafından hali hazırda tevsik edilmiş olunan konularda ek ispat dokümanı, yazı talepleri bürokrasiyi gereksiz olarak artırmaktadır. Somut örnek olarak GES yatırımcılarından istenen birkaç evrak söz edilebilir.
Özetle, yeni teşvik sisteminin ayrıntılı tahliller sonucunda ve emek verilmek sureti ile hayata geçirildiğinin anlaşıldığı, birçok uygulamanın olumlu, düzeltici nitelikte olduğu kanaatimi belirtmek isterim. Emeği geçenlere teşekkürler. Birkaç uygunlaştırma teklifimi de arz ettim.
Bununla birlikte, Gelir Yönetimi tarafından KDV İstisna Dokümanı üzerinden “uygulamaya yönelik” yapılan ve sıklıkla yanlışlı olan müdahalelerin tüm kesitler için sorun oluşturduğunu, yatırımlara ve ekonomik hayata ziyan verdiğini tekrar ve kıymetle vurgulamak isterim.
BDO Türkiye’nin yatırım teşviklerinden sorumlu partneri Mehmet Özcan
(Editör: Sibel Yükler)
